Przedawkowanie narkotyków - Jak rozpoznać i co robić?

Objawy przedawkowania narkotyków nie zawsze wyglądają tak, jak pokazują to filmy. Czasem zaczyna się od senności, bełkotliwej mowy, dziwnie zwężonych lub rozszerzonych źrenic albo nagłego pobudzenia, a potem bardzo szybko dochodzi do problemów z oddychaniem i utraty przytomności. W tym tekście wyjaśniam, jak rozpoznać zagrożenie, co zrobić od razu i czego nie robić, kiedy sytuacja dotyczy dziecka lub nastolatka.

Najgroźniejsze sygnały, których nie wolno ignorować

Gdy oceniam taki przypadek, najpierw patrzę na trzy rzeczy: oddech, przytomność i tempo narastania objawów. To właśnie one najszybciej odróżniają zwykłe złe samopoczucie od stanu nagłego. Jeśli organizm przestaje dobrze oddychać albo człowieka trudno dobudzić, sprawa jest pilna nawet wtedy, gdy nie wiemy jeszcze, co zostało przyjęte.

• Problemy z oddechem - oddech zbyt wolny, płytki, nierówny albo przerwy w oddychaniu.
• Zmiana stanu świadomości - trudność w wybudzeniu, splątanie, bełkot, brak kontaktu.
• Objawy neurologiczne - drgawki, sztywność, chwiejny chód, omamy, silny niepokój.
• Znaki krążeniowe - bardzo szybkie tętno, ból w klatce piersiowej, sinienie ust, bladość, zimny pot.
• Termoregulacja - wysoka temperatura, przegrzanie, odwodnienie, sucha skóra.

Jeśli pojawia się którekolwiek z tych zaburzeń, a obok są tabletki, proszek, folia, igła albo ktoś mówi o użyciu środków psychoaktywnych, nie czekam na „jasniejszy obraz”. W praktyce liczy się już nie analiza, tylko szybkie wezwanie pomocy. To prowadzi do pytania, jak rozpoznać wzorzec zależny od konkretnej substancji.

Jak obraz zatrucia zmienia się zależnie od substancji

Nie ma jednego uniwersalnego obrazu zatrucia. Inaczej wygląda przedawkowanie opioidów, inaczej środków pobudzających, a jeszcze inaczej dopalaczy czy mieszanek leków z alkoholem. Tabela poniżej pomaga mi uporządkować to, co zwykle widać najpierw.

Najkrótsza praktyczna zasada brzmi tak: przy opioidach najbardziej niepokoi oddech, przy środkach pobudzających - temperatura, serce i drgawki, a przy dopalaczach najbardziej myląca jest zmienność objawów. Właśnie dlatego nie próbuję zgadywać, „co to było”, tylko patrzę, czy człowiek oddycha i czy da się go dobudzić.

Przy opioidach lekarze i ratownicy mogą użyć naloksonu - leku odwracającego działanie opioidów - ale to nie zastępuje wezwania pogotowia, bo stan chorego trzeba nadal obserwować. W przypadku dziecka lub nastolatka nawet niewielka ilość substancji może dać bardzo silny efekt, więc margines bezpieczeństwa jest mały.

Co zrobić w pierwszych minutach, zanim przyjedzie pomoc

W nagłej sytuacji wolę prosty schemat niż nerwowe improwizowanie. Liczą się kolejne minuty, nie perfekcja.

1. Dzwoń pod 112 lub 999 i mów krótko: wiek, objawy, podejrzana substancja, czas przyjęcia, ewentualnie dawka.
2. Zadbaj o bezpieczeństwo swoje i dziecka; jeśli jest agresja, odsuń ostre przedmioty i nie wchodź w szarpaninę.
3. Sprawdź przytomność i oddech przez około 10 sekund. Jeśli osoba oddycha, ale nie reaguje, ułóż ją w pozycji bocznej bezpiecznej, czyli na boku z drożnymi drogami oddechowymi.
4. Jeśli nie oddycha, rozpocznij RKO, czyli resuscytację krążeniowo-oddechową, i postępuj zgodnie z instrukcjami dyspozytora.
5. Zbierz opakowania, resztki tabletek, proszek, butelki lub informacje od świadków.
6. Nie zostawiaj poszkodowanego samego; mów spokojnie i kontroluj, czy oddech się nie pogarsza.

Jeżeli ktoś jest po opioidach i w otoczeniu znajduje się nalokson, a ktoś dorosły jest przeszkolony w jego użyciu, trzeba postępować zgodnie z instrukcją z opakowania i równolegle czekać na ratowników. To jedyny moment, w którym domowe działanie ma sens, ale nadal nie zastępuje pomocy medycznej. Gdy sytuacja jest dynamiczna, najważniejsze jest utrzymanie drożnych dróg oddechowych i szybkie przekazanie informacji zespołowi ratunkowemu.

Czego nie robić, bo można pogorszyć stan

W stresie ludzie chcą zrobić cokolwiek. Przy zatruciu to bywa najgorsza strategia, bo kilka odruchów potrafi zaszkodzić bardziej niż sama substancja.

• Nie wywołuj wymiotów - istnieje ryzyko zachłyśnięcia i dodatkowego uszkodzenia dróg oddechowych.
• Nie podawaj alkoholu, kawy ani napojów energetycznych - nie odwrócą zatrucia, a mogą zamaskować objawy albo obciążyć serce.
• Nie wciskaj jedzenia, tabletek ani wody osobie sennej, splątanej lub nieprzytomnej.
• Nie wkładaj niczego do ust podczas drgawek.
• Nie próbuj „rozchodzić” problemu i nie zmuszaj osoby do chodzenia, jeśli jest chwiejna albo traci kontakt.
• Nie filmuj zamiast działać - tu liczy się pomoc, nie dokumentacja.

Wiem, że czasem rodzina liczy, iż „przejdzie po chwili”. Przy zatruciu taka nadzieja bywa kosztowna. Im szybciej ktoś z pomocą odetnie ryzyko zachłyśnięcia, niedotlenienia albo drgawek, tym lepiej dla dziecka lub nastolatka.

Dlaczego u dziecka i nastolatka objawy bywają mylące

U dziecka i nastolatka stan bywa trudniejszy do odczytania, bo mniejsza masa ciała sprawia, że ta sama dawka działa mocniej, a objawy często wyglądają jak infekcja, atak paniki, uraz głowy, astma albo spadek cukru. Dla rodzica to ważne: jeśli widzisz nagłą senność, bełkot, nierówny chód, dziwne rozszerzenie lub zwężenie źrenic, wymioty, drżenie rąk albo brak kontaktu po wyjściu z rówieśnikami, nie zakładaj od razu zmęczenia.

W praktyce szczególnie niepokoją mnie sytuacje, w których obok objawów są nowe tabletki, małe woreczki, folia, dziwny zapach chemikaliów, ślady po nakłuciach albo gwałtowna zmiana zachowania. To nie dowód sam w sobie, ale wystarczający powód, by działać. U nastolatków problemem bywa też ukrywanie tego, co zostało przyjęte, więc brak szczerej odpowiedzi nie może blokować wezwania pomocy.

Przy małych dzieciach trzeba pamiętać o jeszcze jednym ryzyku: przypadkowym połknięciu leków dorosłych. W domu nie zawsze chodzi o narkotyki w ścisłym sensie, tylko o substancję, która wzięta w nieodpowiedniej ilości daje bardzo podobny obraz nagłego zatrucia.

Jak zmniejszyć ryzyko w domu, szkole i na wyjściach

Jeśli chcę realnie zmniejszyć ryzyko, zaczynam od prostych zasad domowych. Leki przeciwbólowe, nasenne, uspokajające i wszelkie inne preparaty trzymam zamknięte, najlepiej w miejscu niedostępnym dla dziecka. Nie przesypuję ich do pojemników po cukierkach ani nie zostawiam w torebce, bo dla małego dziecka to tylko „tabletki do wzięcia”.

• Nie łącz leków uspokajających, nasennych i przeciwbólowych z alkoholem.
• Przy lekach przyjmowanych okresowo notuj dawkę i godzinę, żeby łatwiej ocenić ryzyko.
• Z nastolatkiem rozmawiaj wprost o tym, że mieszanki z alkoholem są dużo groźniejsze niż „sama impreza”.
• Jeśli w domu są osoby po leczeniu opioidami, warto wiedzieć, jakie mają leki i kiedy używać pomocy medycznej.
• Gdy coś wygląda podejrzanie, nie testuj substancji na własną rękę i nie czekaj, aż ktoś „prześpi sprawę”.

Warto też pamiętać, że dopalacze są szczególnie niebezpieczne właśnie przez nieznany skład. Jedna partia może działać inaczej niż druga, a połączenie z alkoholem, lekami nasennymi albo uspokajającymi dramatycznie zwiększa ryzyko ciężkiego zatrucia. To dlatego profilaktyka w domu nie jest dodatkiem, tylko częścią ochrony zdrowia dziecka.

Co zapamiętać, gdy liczy się czas i spokój

Jeśli mam zostawić jedną prostą regułę, to tę: najpierw oddech, potem przytomność, dopiero później szukanie przyczyny. Gdy pojawia się sinienie, drgawki, brak kontaktu, bardzo wolny oddech albo gwałtowne pobudzenie po używkach, to jest powód do natychmiastowego wezwania pomocy.

W Polsce nie czekaj, aż sytuacja sama się uspokoi. Dzwoń pod 112 lub 999, podaj wiek, objawy, czas i możliwą substancję, a następnie trzymaj się instrukcji dyspozytora. W takich chwilach spokojne, szybkie działanie zwykle robi większą różnicę niż każda późniejsza analiza.

Jeśli chcesz, mogę też przygotować osobny, krótszy tekst dla rodziców: jak rozpoznać pierwsze sygnały używania substancji psychoaktywnych u dziecka, zanim dojdzie do zatrucia.